TÜRK DÜNYASI ÇOCUKLARI BİRARADA

büyük bir coşku içerisinde yapıldı. Sögütlüçeşme Caddesi üzerinde toplanan 32 Türk Cumhuriyeti'nden 44 grup, yöresel kıyafetleri ve bayraklarıyla İskele Meydanı'na doğru yürüyüşe geçti. 21 Mayıs- 15 Haziran tarihlerinde Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün himayesinde yapılan şölenin asıl etkinliği 4 Haziran'da Beşiktaş İnönü Stadyumu'nda gerçekleşecek. Şölenin açılışını, TBMM Başkanı Köksal Toptan yapacak. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı internet sitesi www.turan.org da yer alan Türk Dünyası Çocuk Şenliği ile ilgili açıklama: Türk Dünyası'nın geleceği olan çocuklarımızı tabiki unutmadık. Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin düzenlemiş olduğu 23 Nisan çocuk şenliğine, Birleşmiş Milletler'e üye devlet olmadığı için katılamayan Türk Dünyası çocukları bunun burukluğunu, acısını, boynu büküklüğünü yaşıyorlardı. "Biz çocuk değil miyiz?" sorularına cevap bulamıyorduk. Bu sebepten dolayı, Türk Dünyası çocuklarına yönelik bir şölen düzenleme kararı verdik. Bu kararı verirken kesinlikle 23 Nisan çocuk şenliğine alternatif olma gayesi güdülmemiştir. Amacımız;Türk Dünyası çocuklarının tanışma, kaynaşma, birbirlerini tanıma, Türk aile yapısını tanıma, Türk insanını, müzelerimizi, saraylarımızı ve Sovyet rejiminin kendilerine öğrettiği "geri, pis, barbar, görgüsüz Türk" imajını yok etmek, gerçek Türk insanının, misafirperverliğini öğretmek; ülkelerine döndüklerinde gördüklerini anlatabilme şuurunu yerleştirmektir. İlki Mayıs 1995 tarihinde gerçekleştirilen "Türk Dünyası Çocuk Şöleni", o tarihten itibaren geleneksel hale getirilmiş ve 1999 yılında 5'incisi düzenlenmiştir. Düzenlendiği tarihten itibaren 2000 çocuk bu şölene katılmış, ortalama 2000 aileye misafir olmuşlardır. Bu çocukların misafir oldukları ailelerde gördükleri ilgi neticesinde, ülkelerine döndüklerinde Türkiye'yi hatırlamamaları, aileleri unutmaları mümkün mü? Rakamlar dikkate alındığında; yapılan faaliyetin büyüklüğü ve amaca ne kadar yaklaşıldığı açıkça görülmektedir. Burada şunu da zikretmeden geçemeyeceğiz: Şölene katılan çocukları misafir etmek isteyen okulların ve ailelerin nasıl büyük bir coşkuyla, sevgiyle, heyecanla bizleri aramaları, ricaları ve misafir ettikleri çocukları ülkelerine gönderirken ortaya çıkan tablo, yapılan faaliyetin ne derece olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Tabii ki bu faaliyeti yalnız başımıza gerçekleştirmemiz mümkün değildir. Şölenimizde bize yardımcı olan İstanbul Valiliğimiz, İstanbul Milli Eğitim Müdürlüğümüz, okullarımız

 

Bir dəfə yuksələn bayraq birdaha enməz

“Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”

28MAY - BÖYÜK GÜNÜN TARİXİ

          1917-ci ilin sonlarına doğru Azərbaycanın siyasi həyatında böyük yüksəliş dövrü idi. Artıq milli hərəkatda üç cərəyan seçilirdi: milli-demokratlar, sosialistlər və islamçılar. Xüsusi olaraq fərqlənən milli-demokratlar Azərbaycanın inkişafını milli dövlətçilikdə görürdü.

Belə vəziyyətdə Zaqafqaziyadakı siyasi təşkilatlar da fəaliyyətini gücləndirdi. 1917-ci ilin noyabr ayında Tiflisdə Zaqafqaziyadakı siyasi təşkilatların yığıncağı keçirildi və Zaqafqaziya Komissarlığı yaradılması qərara alındı. Həmin il noyabrın 14-də yaradılmış yeni hökumətin tərkibi elan edildi.
1918-ci ilin fevralından - Zaqafqaziya Seyminin ilk iclasından sonra isə Azərbaycan siyasətçilərinin Zaqafqaziya istiqlalı uğrundakı mübarizəsinin yeni mərhələsi başlandı. Həmin il fevralın 23-də Tiflisdə Zaqafqaziyanın qanunverici orqanının - Zaqafqaziya Seyminin açılışı oldu. Seymdəki Azərbaycan fraksiyası 44 millət vəkilindən ibarət idi və “Müsavat”, “İttihad”, “Hümmət” və “Müsəlman sosialist bloku”nu təmsil edirdilər. 1918-ci il martın 14-də keçirilən Trapezund sülh konfransında da Türkiyə nümayəndələri artıq Zaqafqaziya nümayəndələrindən respublikanın siyasi quruluşları haqqında qətnamə tələb edirdilər.
Bundan əlavə, 1918-ci ilin mart hadisələri də Zaqafqaziya Seymindəki münasibətləri gərginləşdirdi və Azərbaycanın milli müstəqilliyi uğrundakı mübarizədə həlledici mərhələ sayıldı. Qeyd edək ki, 10 minə yaxın günahsız adamın ölümünə səbəb olmuş 1918-ci il mart hadisələri Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcudluğu dövründə ermənilərin Azərbaycanda həyata keçirdiyi kütləvi terror və qırğınları öyrənmək məqsədilə ayrıca bir fövqəladə tədqiqat komissiyası yaradılmışdı. 1918-ci il martın 29-da Bakı və Tiflis dəmiryolu bağlandığından şəhərdə qalan erməni silahlıları “Evelina” gəmisində Müsəlman diviziyasının bir neçə yüz əsgərini tərksilah edəndən sonra vəziyyət gərgin həddə çatmış və Qızıl Ordu dəstəsinə atılan təxribatçı güllədən sonra silahlı ermənilər dinc əhaliyə hücum edərək onları amansızcasına qırmışdı. M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bu hadisə ilə bolşeviklər bir çox vilayətlərdə yapdıqları qanlı əməliyyatı Bakıda da tətbiq edirdilər. Əmələ və füqəra hakimiyyəti naminə ”Müsavat firqəsi milli-müsəlman şura"sına elani-hərb edən “Bakı Soveti” erməni alayları ilə biliştirak 10000 qərib müsəlmanı qətl etdi".
Minlərlə günahsız adamın ölümünə səbəb olan ermənilərin xəyanəti, törətdikləri qırğın haqda məlumat 1918-ci il aprelin 2-də Zaqafqaziya Seyminə çatdırıldı. Lakin Seymin bu qırğına laqeyd münasibəti azərbaycanlı nümayəndələrdə ciddi narazılıq doğurdu. Eyni zamanda Seymin gürcü-erməni çoxluğu Bakı Sovetinə ciddi təsir göstərmək istəmirdi. Bu münasibəti görən Seymin azərbaycanlı deputatları ayrı-ayrı partiyaları təmsil etsələr də eyni mövqeyə gəlib birgə fəaliyyətə üstünlük verdilər. Mart hadisələri Milli İstiqlal Mübarizəsinin nəinki məqsədində, eləcə də forma və vasitələrində keyfiyyət dəyişikliyi yaratdı.
Bu hadisələrdən sonra fikir müxtəlifliyində olan azərbaycanlılar, gürcülər və ermənilərin Seymində birgə fəaliyyəti getdikcə mümkün olmur, münasibətlərdə inamsızlıq yaranırdı. Qeyd edək ki, gürcülər və ermənilər Türkiyə ilə münasibətdə ciddi siyasi ziddiyyətdə idilər. Gürcülər Batum və Acarıstanın saxlanılması cəhdlərində olsa da buna nail olmaq üçün Qars və Ərdəhanı güzəştə getməyi lazım bilirdilər. Türklərin isə Seym daxilindəki ziddiyyətlərdən məlumatı var idi. Odur ki, Zaqafqaziya hökumətinin Türkiyə ilə apardığı müharibə 8 gündən artıq çəkmədi. Türklər aprelin 15-də Batumu tutdu, eyni zamanda Qarsı mühasirəyə aldılar.
Belə vəziyyətdə aprelin 19-da Seymə daxil olan Azərbaycan nümayəndələrinin birgə yığıncağında onlar Zaqafqaziyanın müstəqilliyini tələb etdilər. Azərbaycanlı nümayəndələr bildirdilər ki, əks halda onlar Azərbaycanın müstəqilliyi istiqamətində hərəkət edəcəklər. Tezliklə gürcülər və ermənilər türklərin əsas tələbinin yerinə yetirilməsinin, yəni Brest-Litovsk müqaviləsi şərtlərinin və Zaqafqaziyanın müstəqilliyinin elanının vacibliyini dərk edib müharibənin dayandırılması zərurəti qarşısında qaldılar. 1918-ci il aprelin 22-də Zaqafqaziyanın müstəqilliyi elan edildi.
Lakin Zaqafqaziya Seymi daxilində ziddiyyətlər azalmır, getdikcə gərginləşirdi. Xüsusən Almaniyanın da Zaqafqaziya da təsirinin artması gürcülərin onlara meylini artırırdı.
Zaqafqaziya Seymi daxilindəki narazılıqlar, Gürcüstanın Qafqaz birliyindən çıxıb Almaniya himayəsinə keçmək istəyi artıq bu millətlərin birləşib bir orqanda fəaliyyət göstərməyini sual altında qoymuşdu. Mayın 25-də gürcülər Seymi buraxmaq və Gürcüstanın müstəqilliyini elan etmək qərarına gəldilər. 1918-ci il mayın 26-da Seymin sonuncu iclası keçirildi və onun fəaliyyəti dayandırıldı.
Seymin fəaliyyəti dayandırılandan sonra - 1918-ci il mayın 27-də Zaqafqaziya Seyminin buraxılması ilə bağlı bura daxil olan Azərbaycan nümayəndələrinin fövqəladə iclası keçirildi və iclas Azərbaycanın idarə olunması vəzifəsini öz üzərinə götürərək Azərbaycan Müvəqqəti Milli Şuarsını elan etdi. Sonra Milli Şuranın sədri seçkisinə başlanıldı. Müsavat Partiyası M.Ə.Rəsulzadənin sədrliyini irəli sürdü. “İttihad” partiyası istisna olmaqla qalan təşkilatların səs verməsi nəticəsində M.Ə.Rəsulzadə Milli Şuranın sədri seçildi. H.Ağayev və M.Seyidov Milli Şura sədrinin müavinləri seçildilər. Elə həmin iclasda Milli Şuranın 9 nəfərdən ibarət icraiyyə orqanı yaradıldı, F.Xoyski icraiyyə orqanının sədri seçildi.
İlk Azərbaycan hökumətinin təşkili F.Xoyskiyə tapşırıldı. Yaradılan ilk hökumət aşağıdakı tərkibdə idi: “Nazirlər Şurasının sədri və daxili işlər naziri - F.X.Xoyski; hərbi nazir - Xosrov bəy Sultanov; xalq maarifi və maliyyə naziri - Nəsib bəy Yusifbəyli; xarici işlər naziri - Məmməd Həsən Hacınski; poçt-teleqraf və yollar naziri - Xudadat bəy Məlikaslanov; əkinçilik və əmək naziri - Əkbər ağa Şeyxülislamov; ədliyyə naziri - Xəlil bəy Xasməmmədov; ticarət və sənaye naziri - Məmməd Yusif Cəfərov; dövlət naziri - Cəmo bəy Hacınski.
Mayın 28-də Milli Şuranın ilk iclasında (24 nəfərin iştirakı ilə) aşağıdakı məsələlər müzakirə edildi: 1. H.Ağayevin Yelizavetpoldakı (Gəncədəki) son hadisələr barədə məlumatı; 2. M.Ə.Rəsulzadənin Batumdan teleqramının və məktubunun oxunması; 3.Seymin buraxılması və Gürcüstanın müstəqilliyini elan etməsi ilə əlaqədar Azərbaycanın vəziyyəti.
Üçüncü məsələ ilə bağlı (yəni Azərbaycanın vəziyyəti) Şura üzvü X.Xasməmmədov Azərbaycanın müstəqil respublika elan edilməsinin vacibliyini bildirdi, F.Xoyski isə “yerlərdə bəzi məsələlərin aydınlaşdırılmasına kimi Milli Şura hələlik Azərbaycanın istiqlaliyyətini elan etmədən ölkələrlə sülh danışığı aparmaq üçün tamhüquqlu Azərbaycan hökumətinin yaradılması ilə bağlı kifayətlənməyi” təklif etdi. Lakin Milli Şura 22 səslə (S.M.Qəniyev və C.Axundov bitərəf qaldılar) Azərbaycan istiqlalının elanı haqqında qərardan sonra İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi.
İstiqlal Bəyannaməsi (həm “Əqdnamə”, həm də “Misaqi-milli” adlandırılır) 6 maddədən ibarət idi:
“1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyət haqqına malik olduğu kimi, Cənubi-Şərqi Zaqafqaziyadan ibarət olan Azərbaycan dəxi kamiləl hüquq müstəqil bir dövlətdir.
2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin şəkli-idarəsi Xalq Cümhuriyyəti olaraq təqərrür edir.
3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün müəlliflər və bilxassə həmcüvar olduğu millət və dövlətlərdə münasibatı-həsənə təsisinə əzm edər.
4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti millət, məzhəb, sinif, məslək və cins fərqi gözləmədən qələmrovunda (hüdudu daxilində) yaşayan bütün vətəndaşlarına hüquqi-siyasiyyə və vətəniyyə təmin eylər.
5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazi daxilində yaşayan bilcümlə millətlərə sərbəstanə inkişafları üçün geniş meydan buraxır.
Məclisi-Müəssisan toplanıncaya qədər Azərbaycan idarəsinin başında areyi-ümumiyyə ilə intixab olunmuş şuraya milli və şurayi milliyə qarşı hökuməti müvəqqətə durur".
Qeyd edək ki, Azərbaycan istiqlalının elan olunması günündə Müsavat lideri M.Ə.Rəsulzadə iştirak etmirdi. Səbəbi həmin hadisə ərəfəsində onun Batuma göndərilərək orada türklərlə danışıqlar aparması idi. Çünki müstəqil Qafqazın Batum danışıqlarına sülh heyəti göndərərkən (M.Ə.Rəsulzadə məhz bu heyətdə idi) “Azərbaycan siyasi firqələrinin birləşmiş iclasında Nəsib bəy Yusifbəyli ”Osmanlı dövlətindən yardım istəmək zərurətini" bildirmişdi.
Azərbaycan istiqlalı elan edilməsinin məna və əhəmiyyəti böyük idi. Bu baxımdan 1918-ci ildə Azərbaycan istiqlalı elan edilməsinə xarici ölkə alimlərinin və tədqiqatçılarının verdiyi qiymət olduqca dəyərlidir.
Professor Qothard Coske: “28 Mayıs 1918-ci ildə elan olunan Azərbaycan istiqlaliyyəti, türk və Azərbaycan düşməni bəzi bədxah zümrələrin ”isbata" çalışdıqları kimi təsadüfi bir hadisə və ya işin içindən çıxa bilmək üçün verilmiş məcburi bir qərar deyildir və uzun müddətdən bəri inkişaf etməkdə olan təbii bir təkamül seyrinin son mərhələsi və nöqtəsidir".
Professor Berd fon Mende: “Bu tarix bilavasitə onunla əlaqədar olan zümrə xaricindəkiləri əlaqədar edən böyük bir günün tarixidir. Çünki bu sadə Qafqasiyadakı milli dövlətçilik inkişafı üçün mühüm bir təməl daşı olmaqla qalmayıb, eyni zamanda Rusiya imperatorluğunda başlayan siyasi hadisələrin seyrində milliyyət prinsipinin hakim rol oynamağa başlandığı bir günün tarixidir”.
Professor Herbert Duda: “Həqiqi mülkiyyətçiliyin lüzumu ilk öncə Azərbaycanda qavrandı və bütün türk irqdaşlarını kültür baxımından birləşdirmək məfkurəsinə orada çalışıldı”.
Professor Herbert Yanski: “1918-ci ildə rus əsiri olan türklər üçün bir istiqbal açıldı; həsrətini çəkdikləri hürriyyətə qovuşacaqlardı. Müstəqil bir dövlətin təməlini quran ilk türk yurdu Azərbaycan idi”.
Doktor Bertold Spuler: “28 Mayısın aşıladığı ruh əsrimizin hakim və mədəni insanlığın əbədi və əzəli həyat prinsipi - millətçilik ümdələrinə dayandığı üçün Azərbaycanın çalınmış istiqlalını geri almaq işində mühəqqəq tarixi rolunu müvəffəqiyyətlə ifa edəcəkdir”.
Cohannes Berizinq: “28 Mayısı doğuran Azərbaycanı necə tanımaq lazım? 28 Mayısın ilhamları haradan gəlir? Vəd olunan suallara qısa bir məqalə çərçivəsində kafi dərəcədə bir cavab vermək çətin olmaqla bərabər bəzi əsas nöqtələr təbarüz edirilirsə, 28 Mayıs anlaşılır: Azərbaycan tarixi hər şeydən əvvəl bizə Azəri türkünün hürriyyətə olan dərin bir sevgisini göstərməkdədir”.
Professor Tadeuş Svyatoxovski: “İndiyə qədər coğrafi bir bölgənin adı olan Azərbaycan artıq 2 milyonluq bir dövlətin adı idi. Tatarlar, Transqafqaziya müsəlmanları və Qafqaziya türkləri kimi dəyişik isimlərlə anılan xalq artıq rəsmən azərbaycanlı olmuşdu”.
Qeyd edək ki, 28 May istiqlalının elanı bütün Şərq aləmində və bütün türk dünyasında yeni, demokratik prinsiplərə söykənən bir dövlətin qurulduğunu xəbər verirdi. Rusiya əsarətində yaşayan türk xalqları arasında azadlıq bayrağını ilk dalğalandıran Azərbaycan ordu və 28 May “Azadlığa qovuşan bir insan kütləsinin hürriyyəti simvolu”na çevrildi.
Azərbaycan milli qurtuluş hərəkatının böyük ideoloqu M.Ə.Rəsulzadə 28 May istiqlalını mühüm hadisə adlandıraraq bu münasibətlə yazırdı: “O tarixdən əvvəl bir millət olaraq varlığını isbat edən Azərbaycan xalqı bu tarixdən etibarən millət olaraq dövlət qurmuş və dövlətin istiqlalı uğrunda bütün mövcudiyyəti ilə meydana atılmışdı”.
Azərbaycan istiqlalı elan olunandan sonra Zaqafqaziya hökumətinin Batumdakı sülh danışıqları aparan heyəti parçalandı. Azərbaycan Milli Şurasının sədri M.Ə.Rəsulzadə müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyəti adından M.H.Hacınski (o, xarici işlər naziri idi) ilə birlikdə Türkiyə nümayəndəliyi ilə iyunun 4-də dostluq haqqında müqavilə imzaladı.
1918-ci il iyunun 4-də “Osmanlı imperatorluğu hökuməti ilə Azərbaycan Respublikası arasındakı dostluq müqaviləsi”ni Türkiyə dövləti adından ədliyyə naziri Xəlil Menteşə, Qafqaz cəbhəsinin Baş komandanı Vəhib Paşa, Azərbaycan hökuməti adından isə xarici işlər naziri M.H.Hacınski və Milli Şuranın sədri M.Ə.Rəsulzadə imzaladılar. Azərbaycan Respublikası nümayəndələrinin xarici ölkələrlə imza atdığı ilk sənəddə hər iki dövlətin - Osmanlı imperiyası və Azərbaycan hökuməti arasında “Siyasi, hüquqi, iqtisadi və intellektual zəmində mehriban dostluq münasibətləri bərqərar etməkdə qarşılıqlı surətdə razılığa gəlindiyi” bildirilirdi.
İmzalanan sənədin 1-ci maddəsi belə idi: “Osmanlı imperatorluğu hökuməti ilə Azərbaycan Respublikası hökuməti arasında daima sülh və möhkəm dostluq olacaqdır”.
Sənədin 4-cü maddəsində isə yazılmışdı: “Dinclik və asayişi möhkəmləndirmək, ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün əgər ehtiyac olarsa, Osmanlı hökuməti Azərbaycan Respublikasına hərbi yardım göstərməyi öz üzərinə götürür”.
Azərbaycan hökuməti ən ağır və çətin şəraitdə məhz həmin müqavilə əsasında türk qoşunlarını Azərbaycana dəvət etmişdi. M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bütün Azərbaycan xalqının çarçeşmlə bəklədiyi ümidə tərcüman olan bu müraciətimizdə Türkiyə heyəti-mürəxxəsəsi həmən müvafiqət cavabını verdi”.
M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi Milli Şuranın Azərbaycanın bir müstəqil dövlət halına gəlməsində həqiqətən böyük xidmətləri var idi. Azərbaycan İstiqlal Bəyannaməsinin 6-cı maddəsində göstərildiyi kimi: “Azərbaycan idarəsinin başında Şurayi Milli dururdu”.Azərbaycan Milli Şurası istiqlalımız uğrunda lazım gələndə hətta özünü buraxmaq dərəcəsinədək güzəştə getmişdi. Milli Şuranın istiqlal elanının ilk vaxtlarındakı mübarizəsi olduqca çətin idi. Azərbaycan daxilindəki bəzi qüvvələr Milli Şuranı ləğv etməyə çalışırdı. Bu qüvvələr “İlhaqçılar” adı altında çıxış edərək hökumətin buraxılmasını və Nuru Paşanın yeni hökumət təşkil etməsini tələb edirdi.

M.B.Məmmədzadə yazırdı: “O, yalnız bitərəflik elan etməmişdi, hökumətin və Milli Şuranın tamamilə dağılmasını və mövqeyini paşanın öz ordusu ilə təşkil edəcəyi hökumətə verməsini istəyirdi. Təşkil olunacaq bu ”hökumət" isə rus çarizminin sabiq deputatları ilə şeyxülislamdan ibarət olacaqdı. Milli Şuranın son iclasında çıxış edən M.Ə.Rəsulzadə dedi: “Əfəndilər, hələ səhər iclasını açanda indiki şəraitin necə əhəmiyyəti olduğunu xatırlatmışdım.
Əfəndilər, demək istəyirəm ki, Azərbaycan hətta Qafqazda ən azadlıqsevər və inqilabi respublika sayılan Gürcüstandan da xoşbəxt olacaq!"
amVəziyyətin gərginliyini nəzərə alıb N.Yusifbəylinin təklifi ilə Milli Şuranın 17 iyun tarixli iclasında Fətəli xan Xoyskinin ikinci kabinəsi təşkil edildi. Qeyd edək ki, Bakıdakı xəyanətkar qüvvələr bu mühüm şəhəri əldən verməmək üçün ciddi müqavimət göstərirdi. S.Şaumyanın Leninə göndərdiyi teleqramların məzmunundan aydın olurdu ki, Bakını əldən verməmək üçün hər xəyanətə əl atılırdı. Azərbaycanın müstəqilliyi elan olunduqdan sonra da Bakı Soveti və onun icraiyyə orqanı olan Bakı Xalq Komissarları Soveti bütün vasitələrlə milli hökumətə qarşı mübarizə aparırdı. Bakı Xalq Komissarları Soveti tabeliyindəki ordunun köməyi ilə Azərbaycan hökumətinin yerləşdiyi Gəncəyə hücum etmiş, lakin Göyçay vuruşmasında kommuna qoşunlarının hücumu dəf edilmişdi. Sovet Rusiyasının köməyindən məhrum olan, Türkiyə qoşunlarının Bakıya yaxınlaşdığını görən Bakı Xalq Komissarları Soveti vəziyyətin gərginliyini başa düşürdü. Nəticədə ingilislərin Bakıya dəvət olunması haqqında qətnamə qəbul edildi və iyul-avqust aylarında eser-daşnak-menşevik ittifaqı əsasında “Sentrokaspi və Sovetin Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti diktaturası” adlı mürtəce hökumət təşkil olundu. Bakının taleyi olduqca böyük təhlükə qarşısında qaldı.
Bununla əlaqədar olaraq M.Ə.Rəsulzadə Şaumyanın mövqeyini kəskin tənqid edirdi. 1918-ci ilin mart hadisələri zamanı “Bakının və ətraf rayonların İnqilabi Müdafiə Komitəsinə başçılıq edən Şaumyan qırğında bilavasitə məsuliyyət daşıyırdı. Şaumyan ”Bakinski raboçi" qəzetinin 1918-ci il 17 fevral sayındakı “Vətəndaş Rəsulzadəyə cavab” yazısında öz xəyanətkar mövqeyini açıqlayırdı. Azərbaycan muxtariyyəti ideyasına qarşı barışmazlıq göstərən Şaumyan 1917-ci ilin dekabrında Leninin imzaladığı Türkiyə ərazisində Ermənistana muxtariyyət verilməsi dekretinə nail olmuşdu. M.Ə.Rəsulzadənin təbirincə, o, belə bir sənədi cibində gəzdirirdi. M.Ə.Rəsulzadəyə hücumunu davam etdirən Şaumyan bildirirdi: “Tutaq ki, Rəsulzadənin özü inqilabi qayda-qanunun bərpası naminə milli polkların təşkilində şəxsən iştirak etsin, tutaq ki, onun obyektiv niyyətləri büllur kimi safdır, lakin obyektiv surətdə onun fəaliyyəti əks nəticə verəcəkdir, ona görə ki, sinfin siyasəti bu və ya digər şəxsiyyətin yaxşı niyyətlərindən deyil, sinfin niyyətlərindən irəli gəlir”.
Lenin Şaumyanın davam etdirdiyi qorxulu siyasəti 1918-ci ildə ona göndərdiyi teleqramda belə ifadə edirdi: “Sizin möhkəm və qəti siyasətiniz bizi sevindirir”.
Bu ərəfədə - iyunun 17-də Azərbaycan Respublikası nümayəndələrinin İstanbul beynəlxalq konfransına (orada Mərkəz - Almaniya, Avstriya, Macarıstan, Türkiyə, Bolqarıstan və Qafqaz - Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan və Dağlılar İttifaqı) göndərilməsi müəyyənləşdi. Konfransda iştirak etmək üçün M.Ə.Rəsulzadə, X.Xasməmmədov və A.Səfikürdskidən ibarət nümayəndə heyəti təsdiq edildi (bura əlavə 4 məsləhətçi və texniki heyət də daxil idi). Nümayəndə heyətinə konfrans iştirakçıları ilə siyasi, iqtisadi, maliyyə və hərbi məsələlərlə bağlı danışıqlar aparmaq və müqavilələr bağlamaq səlahiyyəti verilmişdi.
M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti iyunun 24-də İstanbula gəldi. İstanbulda nümayəndə heyəti çox gərgin vəziyyətdə işləməli oldu. Bu vəziyyət Rəsulzadənin göndərdiyi məlumatlarda daha dəqiq ifadə olunmuşdur. Rəsulzadənin 1918-ci il avqustun 6-dakı 18 saylı məlumatında bildirilirdi: “Xarici işlər naziri cənab Məmməd Həsən Hacınskiyə. Mən bir daha Tələt Paşa və Ənvər Paşa ilə görüşdüm. Sual çox qaranlıq idi, indi hər şey keçdi, onlar mənə ümid verdilər. Mən alman səfiri Bernsdorfoimia ilə görüşdüm. Bakının neytral olması xəbərini qəzetə məlumat verən Tiflis nümayəndəliyindəki bir məmurdan öyrəndim... Hər ehtimala qarşı Bakı məsələsi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın səlahiyyətli nümayəndəliyinin sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”.
Rəsulzadə İstanbuldan yazdığı məktublarda narahatlıqla bildirirdi: “Nəyin bahasına olursa-olsun Bakını tutmaq lazımdır”. O, Nazirlər Şurasının sədri F.Xoyskiyə göndərdiyi məktubda isə bildirirdi: “Siyasi mənzərə tamamilə dəyişib. Vilsonun prinsipləri əsasında sülh təklif edilib. Konfrans baş tutmayacaq. Ermənilər Qarabağı tələb edir. Avropada mütləq gecikmədən təbliğat lazımdır. Biz getməyə hazırlaşırıq. Əlimərdan bəy Avropaya gedir”.
Göründüyü kimi, Bakının alınması həyati bir məsələyə çevrilmişdi. Müsavat Partiyasının yaradıcılarından olan Rəsulzadənin xatirələri bu mənada çox maraqlıdır: “Türk ordusu qərargahına xəritə, plan yetişdirmək üçün Müsavat Partiyası bütün qüvvəsilə çalışırdı. Hər gün dəniz və quru yolla türk ordusu qərargahı nəzdində bulunan arkadaşımız Abbas bəy vasitəsilə şəhərdəki əsgərlərin hərəkəti haqqında türk ordusu qərargahına lazımi məlumatlar verilirdi. Bolşeviklər bu məlumatın sürətlə öyrənilməsinə heyrət edirlərdi...”.
1918-ci il sentyabrın 15-də türk qoşunlarının və Azərbaycanın yeni yaranmaqda olan hərbi hissələrinin kəskin hücumu ilə Bakı şəhəri alındı. Şəhərin alınması uğrundakı döyüşlərdə çoxlu qurbanlar verildi. Rəsulzadə o günlərdə İstanbulda idi. O, yazırdı: “O dövrün hərbiyyə naziri və Baş komandan vəkili bulunan Ənvər Paşa həzrətləri telefon edirdilər: ”Əmin bəy, Bakı alındı!" Bu qısa xəbərin məndə tövlid etdiyi təsiri qabil deyil, təsvir edə bilmirəm. O təsiri hələ unuda bilmirəm".
Rəsulzadə hələ İstanbulda olarkən Almaniya ilə sovet Rusiyası arasında Brest-Litovsk müqaviləsinə əlavə sazişə (27 avqust) cavab olaraq (həmin sazişə görə, Almaniya Bakı neftinin bir hissəsini almaqla Azərbaycanın bütün zəngin neft yataqlarının Kür sahilinə qədər Rusiyaya verilməsinə razı olurdu) Azərbaycan hökuməti adından Almaniyanın səlahiyyətli nümayəndəsi qraf Valdburqa bəyanat təqdim etmişdi. Bu bəyanatda deyilirdi: “Axirən Almaniya ilə Rusiya arasında bağlanmış müqavilənin Bakıya aid maddələrindən son dərəcə təəccüb və heyrətə düçar olan hökumətindən aldığım məlumata əsasən aşağıdakı maddələri ali nəzərinizə çatdırmağa tələsirəm: Azərbaycan əhalisi rus inqilabında elan edilən və Brest-Litovskda rus hökuməti tərəfindən təkid edilən ”hər millətin öz müqəddəratını özünün təyin etməsi hüququndan" istifadə etməklə, Dördlər İttifaqı dövlətlərinin dostluq duyğularına istinad edərək, əsrlərdən bəri altında əyildiyi rus boyunduruğunu üstündən ataraq istiqlalını elan etsə də adıçəkilən müqaviləyə əlavə olaraq bağlanmış müqavilələrlə Bakı şəhərinin rus hakimiyyəti altında qalmasına yardım etdiyini xəbər verməklə çox mütəəssür və kədərlidir".
Rəsulzadə bu problemlə bağlı qəti və kəskin mövqeyini “İqdam” qəzetindəki yazılarında da bildirirdi. Bundan əlavə, ona müraciət edən qəzetlərin müxbirlərinə demişdi: “Bakısız Azərbaycan başsız bədəndir”.
Göstərilən cəhdlər nəticəsində 1918-ci il sentyabrın 23-də Tələt Paşa ilə Almaniya arasında gizli protokol imzalandı və həmin protokola əsasən Türkiyə qoşunları Azərbaycandan çıxır, Almaniya isə Azərbaycanın istiqlalının Rusiya tərəfindən tanınmasını təmin edirdi. Lakin sonrakı vəziyyət Almaniyanın bu prosesi təmin etməyinə imkan yaratmadı. Məlum oldu ki, müharibədə Almaniya, Avstriya-Macarıstan və Osmanlı dövləti ilə Bolqarıstan məğlub olmuş, hadisələrin istiqaməti dəyişmiş və Azərbaycan üçün yeni bir imtahan dövrü başlamışdı. Belə ki, Almaniya artıq məğlub dövlətə çevrilmişdi və 1918-ci il oktyabrın 30-da Lemnos adasının Mudros limanında, ingilislərin “Aqamemnon” gəmisində imzalanan sülhə əsasən Bakı, Batumi və digər yerlər müttəfiqlərin nəzarəti altına keçirdi.
Türk qoşunlarının Bakıdan çıxarılmasından sonra şəhərə girən ingilislər Azərbaycanı müstəqil dövlət olaraq qəbul  etmirdi. Lakin general Tomsonla aparılan uğurlu danışıqlar getdikcə real nəticələr verirdi.

***

Şübhəsiz ki, müstəqil Azərbaycan dövləti quruculuğu prosesində ilk uğurlu addımlardan biri Azərbaycan parlamentinin yaradılması oldu. Milli Şuranın sədri Rəsulzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin çağırılması ilə bağlı ciddi fəaliyyət göstərirdi. Onun imzası ilə 1918-ci il noyabrın 29-da Azərbaycan və rus dillərində “Bütün Azərbaycan əhalisinə!” müraciətnaməsi hazırlanmışdı. Müraciətnamədə “Vətəndaşlar! Müharibə və inqilab zamanının fövqəladə əhvalını nəzərə alaraq tətil etmiş olan Azərbaycan Şurayi-Millisi iltizam-zaman ilə təkrar Azərbaycanın paytaxtı Bakıda toplandı. Şurayi-Millinin ən əvvəl qəbul etdiyi qanun sırf Azərbaycan müsəlmanlarına məxsus olan Şurayi-Millini milli bir şəkildən çıxarıb da dövləti bir şəklə salmaq oldu. Bu ayın 19-da qəbul etdiyi qanunnaməyə görə, Şurayi-Milli dekabrın 3-nə qədər 120 əzalıq bir Məclisi-Məbusan (parlament) halına gələcəkdir. Bu məclisə azlıqda qalan millətlərdən nümayəndələr cəlb olunduğu kimi məmləkətin vilayətlərindən də vəkillər çağırılmışdır. Bu surətlə yığılacaq məbusan irəlidə ümumi intixab üsulu ilə Azərbaycan Məclisi Müəssisanı yığışıncaya qədər yurdumuzun sahibi olacaq, onun müqəddəratını həll, hökumətini təşkil və mənafeyini müdafiə edəcək”.
Parlamentin ilk iclasını giriş nitqi ilə Rəsulzadə açdı: “Möhtərəm millət vəkilləri, Azərbaycan Milli Cümhuriyyətinin ilk parlamentosunu açmaq səadətinin, Siz möhtərəm millət vəkillərini təbrik etmək şərəfinin öhdəmə düşməsi ilə iftixar edirəm (alqışlar)... Əfəndilər, Rusiyada zühur edən böyük inqilab digər həqiqətlər arasında bir böyük həqiqəti dəxi elan etmişdi. Bu həqiqət millətlərin hürriyyət və istiqlal haqları idi...”
Rəsulzadənin Azərbaycan parlamentindəki bu çıxışı dəfələrlə alqışlarla qarşılandı. Parlamentdə Müsavat Partiyasının Bəyannaməsini təşkilatın lideri Rəsulzadə elan etdi. Həmin tarixi bəyannamədə göstərilirdi: “Bəli, artıq Azərbaycan ideyası barədə firqələrimiz arasında fikir ixtilafı yoxdur. Azərbaycan fikri millətin şüurunda yerləşmişdir. Üçrəngli əziz bayrağımız hamımızı siyasətcə birləşdirir. Azərbaycan istiqlalını müdafiə etmək hamımız üçün ortaq bir proqramdır. Ona görə firqələr Azərbaycan ideyasını propaqanda etməklə deyil, mövcud faktın siyasətən, hüquqən və xaricən müdafiəsi ilə məşğul olmalıdır”.
Azərbaycan parlamentinin tərkibi aşağıdakılardan ibarət idi: sədr - Topçubaşov Əli Mərdan bəy, parlament sədrinin müavini - Ağayev Həsən bəy, parlamentin böyük katibi - Rizayev Bağır bəy; katiblər - Hacınski Mehdi bəy və Kiçikxanov Bayram Niyazi. Parlamentin üzvləri: 1. Müsavat fraksiyası və bu qrupa qoşulanlar (lider Məhəmməd Əmin Rəsulzadə). 2. İttihad fraksiyası (lider Qara bəy Qarabəyov). 3. Əhrar fraksiyası (lider Aslan bəy Qardaşov). 4. Sosialistlər fraksiyası (lider Səmədağa Ağamalıyev). 5. Partiyasızlar. 6. Müstəqil deputatlar. 7. Sol partiyasızlar (Abdulla bəy Əfəndiyev). 8. “Slavyan-rus cəmiyyəti” fraksiyası (lideri Viktor Vinikoroviç Klenevskiy). 9. Milli azlıqlar fraksiyası (lideri Lorens Yakovleviç Kun). 10. Erməni fraksiyası (lideri Arşak Arutyunoviç). 11. Daşnaksütyun fraksiyası (lider Arşak İoanesoviç Malxazyan).
Parlament Nikolayevski (indiki İstiqlal) küçəsində yerləşirdi, iclaslar isə həftənin birinci və dördüncü günləri keçirilirdi. Gürcüstan parlamentinin sədri Çxeidze parlamentin açılışı münasibətilə göndərdiyi təbrik məktubunda bu mühüm tarixi hadisəni alqışlayırdı.
Azərbaycanda yaşayan alman ictimaiyyətinin nümayəndəsi Kun parlamentin açılışına münasibətini belə ifadə edirdi: “Parlament üzvləri, vətəndaşlar! Düz yüz il bundan əvvəl taleyin gücü ilə biz Zaqafqaziyaya, xüsusən Azərbaycan ərazisinə atılmışıq... Biz Azərbaycan almanları öz gələcəyimizə ümidlə baxırıq və qəti əminik ki, gənc Azərbaycan Respublikasının demokratik qanunları əsasında biz öz milli özünəməxsusluğumuza və sülh şəraitində yaşayışımıza imkan tapacağıq”.
Polşalıların nümayəndəsi Vonsoviç bu mühüm hadisəni ürəkdən alqışlayırdı: “Hörmətli parlament üzvləri! Azərbaycanda yaşayan polşalılar adından Sizi təbrik edirəm. Eyni zamanda hakimiyyətin əsas daşıyıcısı olan parlamenti alqışlayıram”.
Yəhudilərin nümayəndəsi Quxman bu hadisəyə belə münasibət bildirirdi: “20 min Bakı yəhudisinin seçicisi kimi Azərbaycan qanunvericilik orqanını salamlamağa gəlmişəm”.
Bakıda yaşayan digər xalqların nümayəndələri də ilk Azərbaycan parlamentinin açılışına müsbət yanaşırdı.
Lakin sonralar - sovet hakimiyyəti illərində bu mühüm tarixi hadisəyə də qeyri-obyektiv “izahlar” verildi. N.Pçelin 1931-ci ildə çap etdirdiyi “Müsavat zamanında kəndli məsələsi” kitabında yazırdı: “Türk əsgərlərinin köməyi ilə Bakıda hakimiyyəti ələ keçirən müsavatçılar öz ”demokratikliyi"ni göstərmək üçün 1918-ci ilin dekabrında “parlament”lərini açdılar. Bu parlamenti Azərbaycan xalqı seçməmişdi. Onun əsasını Müsəlman Milli Şurasına daxil olan müsavatçı xan və bəylər təşkil edirdilər".
Azərbaycan Respublikasında ən güclü fraksiya Müsavatda bitərəf demokratların birləşməsi idi. Bu fraksiyanın ümumi sayı 38 nəfər idi. Rəsulzadə parlamentin işində böyük fəallıq göstərirdi. Parlament iclaslarında fəal iştirak edən Rəsulzadə başçılıq etdiyi Müsavat fraksiyasının fəaliyyət proqramları haqqında tez-tez məlumat verirdi. Bu məlumatlarda ümumi bir məqsəd qarşıya qoyulurdu - gənc Azərbaycan Cümhuriyyətinin müstəqilliyi və ərazi toxunulmazlığı, milli və siyasi hüquqların qorunub saxlanılması, Azərbaycan xalqının qonşu dövlətlərlə dostluq əlaqələrinin yaradılması və möhkəmləndirilməsi, respublikada hüquqi-demokratik dövlət quruluşunun bərqərar edilməsi, geniş sosial islahatlar həyata keçirilməsi, ölkəni müdafiə edəcək güclü ordunun yaradılması.

Nəsiman YAQUBLU

 Sayin Əhmed bey obali

Başiniz sağ  olsun

 
  

sizin Əziz və Hormətli Ananizin vəfatini

 sizə və bouton Azərbaycana təsliyət

deyib və qurbətde Ana və Ata

və Veten həsretilə yaşiyan

Azərbaycanli larin adina size

 və aiylenize dozum dilərik

bizi  bü boyok   ğəminizde şərik bilin 
 

son ğəminiz olsun

   Azerbaycanin başi saq olsun

BAKI-TƏBRİZ"İN YENİ SAYI

Dəyərli bloq istifadəçiləri!
Dünya azərbaycanlılarının dərgisi "Bakı-Təbriz"in növbəti – on birinci sayı işıq üzü görüb. Həmişə olduğu kimi, dərginin bu sayında da Güney Azərbaycanın tarixi və çağdaş durumu, İran İslam Respublikasında milli münasibətlər, bölgədə cərəyan edən geopolitik proseslər, Azərbaycanın mədəniyyəti və görkəmli şəxsiyyətləri haqqında müxtəlif səpkili yazılar, eləcə də müəyyən ədəbi nümunələr yer almışdır.

 

  شهریار                                      şəhryar))

تورکون دیلی

turkün dili

تورکون دیلی تک سئوگلی ایستکلی دیل اولماز

Turkün dili tək istəkli dil olmaz

ئوزگه دیله قاتسان , بو اصیل دیل, اصیل اولماز

Ozgə dilə qatsan bu asil dil asil olmaz

ئوز شعرینی فارسا- عربه قاتماسا شاعر

Oz şerini farsa- ərəbə qatmasa şaır

شعری اوخویانلار. ائشیدنلر کسیل اولماز

Şeri oxuyanlarş eşidər kəsil olmaz

فارس شاعری چوخ سوزلرینی بیزدن آپارمیش

Fars şaıri çox sozlərini bizdən aparmış

"صابر" کیمی بیر سفره لی شاعیر, پخیل اولماز

Sabir kimi bir sufrəli şaır pəxil olmaz

تورکون مثلی فولکلوری دنیادا تک دیر

Turkün məsəli fölkolöri dunyada təkdir

خان یورقانی, کند ایچره مثل دیر, میتیل اولماز

Xan yörqani kənd içərə masal dir mitil olmaz

آذر قوشونی, قیصر رومی اسیر ائتمیش

Azər quşüni qeysar əsir etmiş

کسری سوزودیر بیر بئله تاریخ ناغیل اولماز

Kəsra sozuzör bir belə tarix nağil olmazğ

پیشمیش کیمی, شعرین ده گرگ داد – دوزی اولسون

Pişmiş kimi şerində gərəg dad – düzi oısun

کند اهلی بیلرلر کی دوشابسیز خشیل اولماز

Kənd  əhli bilərlərki döşabsiz xəşil olmaz

سوزلرده جواهر کیمی دیر,اصلی بدلدن

Sozlərdə cəvahır kimidir əsli bədəldən

تشخیص وئرن اولسا بو قده ر زیر- زیبیل اولماز

Təşxis verən olsa bu qədər zir zibil olmaz

شاعیر اولا بیلمزسن, آنان دوغماسا شاعیر

Şaır ola bilməzsən  anan doğmasa şaır

مس سن, آبالام هر سارای کوینک قیزیل اولماز

Məssən abalam hər saray koynək qizil olmaz

چوخ قیسا بوی اولسان اولوسان جین کیمی شیطان

Çox qisaa boy olsan olusan cin kimi şeytan

چوخ دا اوزون اولما که اوزوندا عقیل اولماز

Çoxda uzun olmaki uzunda əqil olmaz

مندن ده نه ظالم چیخار,اوغلوم, نه قصاص چی

Məndən nə zalim çixar oğlum nə qəsasçı

بیر دفعه بونی قان کی ایپکدن قیزیل اولماز

Bir dəfə bunu gan ki ipəkdən qizil olmaz

آزاد قوی اوغول عشقی طبیعتده بولونسون

Azad qoy oğul eşqi tabiətdə bulünsün

داغ , داشدا دوغولموش ده لی جیران حمیل اولماز

Dağ daşda doğülmüş dəli ceyran hamil olmaz

اینسان اودی توتسون بو ذلیل خلقین الیندن

Insan osi tutsün bu zəlil xəlqin əlindən

آلاهی سورسن , بئله اینسان ذلیل اولماز

Alahi sevərsən belə insan zəlil olmaz

چوق داکی سرابون سویی واریاغ- بالی واردیر

Çoxdaki sərabın süyı var yağ – bali vardır

باش عرشه ده چاتدیرسا , سراب اردبیل اولماز

Baş ərşədə çatdirsa sərab ərdəbil olmaz

میلت غمی اولسا , بو جوجوقلار چوپه دونمز

Milət ğami olsa bu çocöqlar çopə donməz

اربابلار یمیزدان قارینلار طبیل اولماز

ərbablar yemizdən qarinlar tabil olmaz

دوز واختا دولار تاختا, طاباق ادویه ایله

Doz vaxta dolar taxta tabaq ədviyəilə

اوندا کی ننه م سانجیلانارزنجفیل اولماز

Ondaki nənəm sancilanar zəncəfil olmaz

بو «شهریار»ین طبعی کیمی چیممه لی چشمه

Bu şəhriyarin təbıikimi çimməli çeşmə

کوثر اولا بیلسه دئمیرم , سلسبیل اولماز

Kosər ola bilsə demirəm səlsəbil olmaz